Verblijf op Aarde

Ik doe wat ik zeg en afspraak is afspraak
De minister van Vreemdelingenzaken en Integratie tekent zichzelf als politieke illusionist

            Had het zover moeten komen? Nee, in geen geval. Had niet eerder de minister-president moeten ingrijpen? Ja, dat had gemoeten en niet pas twee dagen na het debat als de scherven zijn opgeruimd. Maar ook daarna bleek de minister-president de regie niet in handen te hebben, zoals hem dat vaker overkomt.

            Achteraf naar dit debat kijkend waarin zich twee unieke parlementaire momenten hebben voorgedaan, die overigens door de media onopgemerkt zijn gebleven, had de minister van Vreemdelingenzaken en Integratie vroegtijdig gecorrigeerd dienen te worden. De eerst aangewezene daarvoor is de Kamervoorzitter die het debat als stuurloos liet rondzwalken van de ene termijn naar de andere termijn en door niet in te grijpen met lede ogen moest aanzien dat er een tweede motie op tafel moest komen om een eerder aangenomen motie uitgevoerd te krijgen. Ook de bizarre vertoning, dat een Kamerlid een mede-Kamerlid als getuige oproept, die als eerste ondertekenaar van een motie ten overstaan van de minister verklaart welke betekenis aan die motie toegekend dient te worden, had nooit mogen plaatshebben. Dit is toch in belangrijke mate van de orde en daar gaat de voorzitter over. Oud minister en oud Kamervoorzitter Anne Vondeling schreef al 30 jaar geleden dat er over de Kameragenda geen misverstand mag bestaan en dat iedereen behoort te weten waar het over gaat en de onderwerpen schriftelijk zijn voorbereid. Hij vond dat toen ondoelmatig en het verlengt de gedachtewisseling onnodig.

            “De Kamervoorzitter en secretaris moeten een goed uitgewerkt voorstel op de agenda zetten en dat toelichten. Zo nodig moeten zij enkele mogelijkheden schetsen en een voorkeur geven. Dat moedigt het tijdig nadenken aan en het bekort de vergadertijd,” aldus de Friese schoolmeester. Maar hij had gelijk.

            Het debat had, althans niet op deze manier, mogen plaats hebben, ook al is dat door de meest verbaal ontwikkelde opposant aangevraagd. Aldus zou men zich meer tijd verschaft hebben en zou ook de minister van haar tijdspad afgehaald zijn.

            één van de taken van de Kamervoorzitter is dat hij dient te beoordelen of vragen, die aan hem moeten worden voorgelegd, wel geschikt zijn voor doorzending naar de minister. Kennelijk heeft hij in dit geval het juist geacht dat de vragen van Kamerlid H. Nawijn van 15 mei over de naturalisatie van mevrouw Ayaan Hirsi Ali konden worden doorgestuurd naar Verdonk, met alle verstrekkende gevolgen van dien. Overigens bleek tijdens het debat hoe Nawijn, die al zijn pauwenveren had opgezet, genoot van wat hij had aangericht. Een tweede inschattingsfout maakte Kamervoorzitter Weisglas door er bij minister Verdonk voor te pleiten, om vragen en antwoorden zo snel mogelijk publiekelijk te maken. Hij gaat er dan aan voorbij dat daarmee de vertrouwelijkheid die de staat tegenover Ayaan Hirsi Ali dient te betrachten geschonden wordt. Immers de bescherming van het individu is het fundament van de rechtsstaat. Daar kun je niet mee sjoemelen zoals nu gedaan is. Vanuit dat oogpunt heeft de Kamervoorzitter geblunderd. En voor de minister was er evenmin een alibi om die bewuste maandag de brief aan Ayaan Hirsi Ali te schrijven over het niet ingetreden rechtsgevolg en om deze vervolgens zo snel mogelijk in de openbaarheid te brengen.

            En als het debat dan toch moest plaatshebben, dan niet op deze manier. Kamervoorzitter en parlement zijn er niet in geslaagd tijdig, dus voordat de woensdagochtend de dinsdagavond ging verdringen, de minister Verdonk duidelijk te maken dat nu de grenzen van redelijkheid en het betamelijke door haar overschreden waren. Kandidaten die, bij assessment bureaus die maatwerk leveren voor sleutelposities in het betere bedrijfsleven, op een dergelijke wijze de psychologen menen bezig te houden als minister Verdonk met de Kamer deed, die zouden het zicht op hun verlangde sleutelpositie kunnen vergeten. Ook de Kamer is duidelijk in gebreke gebleven door niet tijdig een einde aan deze langdurige vertoning te maken en door daar ook nog een belangrijk aandeel in te hebben met betrekking tot de bizarre noviteiten die zich sinds de parlementaire geschiedenis hebben voorgedaan. Merkwaardig, dat een hele zaal met volwassen mensen zich 13 uur lang laat gijzelen met woordspelletjes en herhalingen door een autistische minister die met haar gedachten bij de uitslag van de lijsttrekkersverkiezingen is.

            Minister Verdonk is onbetrouwbaar, dom en niet geschikt als politica. Onbetrouwbaar, omdat ze daags na de uitzending van de Zembla documentaire Ayaan Hirsi Ali had laten weten dat ze niets te vrezen had terwijl ze wel een procedure in gang had gezet waarvan ze wist dat het haar de Kamerzetel zou kosten. Onbetrouwbaar, omdat ze zesentwintig maal in het debat gezegd heeft regels zijn regels, terwijl ze even vaak terug kwam op eerdere uitspraken in dat debat. Dom, omdat ze de hele debatavond geroepen heeft dat Ayaan Hirsi Ali nooit Nederlander is geworden en bij herhaling op de vraag of Hirsi Ali de komende zes weken nog Nederlander is, ja te antwoorden. Ook dom omdat ze in zo’n politiek beladen kwestie zich niet vergewiste van de steun van de premier en vicepremier. Ik kan me voorstellen dat je een politicus niet tegen zich zelf in bescherming kan nemen, maar het minste wat gedaan had moeten worden was, om de rest van Nederland te beschermen tegen dat orakel, dat alleen maar gebakken lucht weet te produceren.

            Als je de hele avond geroepen hebt dat je geen ruimte hebt voor enige heroverweging, dan moet je de eer aan jezelf houden en opstappen als de Kamer in een motie zegt dat je de zaak nog eens moet heroverwegen.

            Deze mevrouw wil haar slag slaan bij de verkiezingen door met een groot aantal voorkeurstemmen, macht en invloed te vergaren. Het is allemaal eigenbelang geweest.

            Columnist Ronald Plasterk pleitte in de Volkskrant voor een snelle wettelijke ingreep: “De Tweede Kamer was geschokt, verdrietig en ontdaan. Maar dat waren de schoolklassen ook waar de kinderen in zaten die met de volledige instemming van de Tweede Kamer zijn uitgewezen. Het zou kunnen, en wat mij betreft zou het wenselijk zijn, dat de Kamer, nu de effecten van haar eigen wetgeving van dichtbij zichtbaar worden, vindt dat de wet onredelijk hard is. Dan zou dat een reden kunnen zijn tot een snelle wettelijke ingreep die de observatie van Verdonk dat Ayaan nooit Nederlander geweest is alsnog ongedaan maakt, maar dan geldt die herziening voor alle gelijke gevallen, zoals die Irakese familie van vorig jaar. Dit is de juridische situatie, en die is inderdaad glashelder.”
            Plasterk meent verder dat het schitterend zou zijn als de minister, op dat moment onder toezicht gesteld van de minister-president, een slimme redenering zou verzinnen waarom het Nederlanderschap dat aan Ayaan is verleend toch geldig blijkt. Plasterk vergeet dat hij haar eerder oliedom had genoemd. Met welke slimme oplossing Verdonk uiteindelijk naar buiten komt weten we sinds het tweede Kamerdebat over deze zaak.

            Donderdag na het Kamerdebat moest Rita Verdonk zich in het Torentje bij premier Balkenende en de vice-premiers Zalm en Brinkhorst verantwoorden voor haar handelwijze in de voorbije dagen. In het televisieprogramma ‘Netwerk’ zei Balkenende gisteravond: ‘Ik kreeg die middag te horen: er zal geen brief uitgaan.’ De minister-president had zijn minister voor Vreemdelingenzaken nog zo op het hart gedrukt hoe gevoelig de kwestie was en hoe belangrijk daarom dat de zaak juridisch tot op de bodem zou worden uitgezocht. De brief van Verdonk aan de Kamer had maandag niet uit mogen gaan zonder zijn zegen. Met het publiek maken van haar conclusie over de naturalisatie van Hirsi Ali op maandag, handelde Verdonk in strijd met eerder gemaakte afspraken, zei Balkenende in Netwerk .
            Na het Torentjesoverleg zei Balkenende dat hij er persoonlijk op zal toezien dat Verdonk de opdracht die zij meekreeg van de Kamer naar behoren zal uitvoeren. Beraad binnen het kabinet over moties komt vaker voor, maar deze vorm van beraadslaging achteraf is ongekend. Verdonk kreeg zelfs nog een extra opdracht mee om diezelfde dag nog een brief te schrijven aan haar partijgenoot Hirsi Ali. In politieke zin gaat het hier om een excuusbrief. Vermoedelijk was dat allemaal nodig om een ministerscrisis te voorkomen.
            Weinigen kunnen de campagne die Verdonk voert voor het lijsttrekkerschap van de VVD los zien van haar functioneren als minister voor Vreemdelingenzaken. Immers, daags na haar smadelijke nederlaag in de Tweede Kamer, toen Verdonk gretig gebruik maakte van een door een particulier bedrijf aan haar aangeboden helikoptervlucht, bewees zij op haar verkiezingsbijeenkomst in Hardenberg dat ze zich gemakkelijk kan losweken uit de Haagse werkelijkheid. Als een volkse kandidaat bewoog zij zich daar tussen de ondernemers en deed met veel plezier haar verkiezingsstart in de BouwRAI nog eens dunnetjes over. Ook in deze mediashow klampte ze zich vast aan haar mantra ‘regels zijn regels.’ Het VVD-boegbeeld in het kabinet, minister van financiën Gerrit Zalm meent hierover op zijn Weblog fijntjes op te merken: ‘Het lijkt wel alsof ze het debat gewonnen heeft en er geen moties zijn aangenomen. Bijzonder. Zou ik niet kunnen.’ En of ondernemend Nederland blij moet zijn met een minister die bij voortduring tegen hen roept, regels zijn regels, mag je betwijfelen gezien de megafraudes bij grote bouwprojecten, het tillen van de fiscus en het onuitroeibare gedoogbeleid van de overheid (Volendam, Enschede, Schipholbrand, etc.).

            Maar veelzeggender is waarschijnlijk de peiling van TNS Nipo, de eerste die echt onder VVD-leden is gehouden. Daarin neemt onderwijs staatssecretaris Mark Rutte plotseling een fikse voorsprong. Dat moet haast wel komen door Verdonks rammelende optreden in de kwestie-Hirsi Ali. Tegen de adviezen van haar ambtenaren en vooraanstaande partijgenoten in koos ze er voor een hard oordeel naar buiten te brengen, en wel onmiddellijk, terwijl dat niet noodzakelijk was. Balkenende, Zalm en Donner hadden het nakijken. Verdonk maakte een grote inschattingsfout en zag niet in dat het afpakken van de Nederlandse nationaliteit van Hirsi Ali tot grote politieke onrust zou leiden. In het voorbije Kamerdebat opereerde ze alsof ze pas gisteren beëdigd werd nadat ze een dag eerder door de VVD uit de gemeenteraad van Bellingwedde werd gehaald. Meteen pinde ze zichzelf vast: alleen haar uitleg van de wet was mogelijk. Het werd toen al snel duidelijk dat ze hoe dan ook gedwongen zou worden te buigen voor de Kamer, die een ruimere uitleg van de wet wilde. Dat gebeurde pas na urenlang getouwtrek. Tegen twee uur ’s nachts was CDA-fractievoorzitter Verhagen tevreden en leek het debat voorbij. Maar toen André Rouvoet van de ChristenUnie Verdonks gedraai ongeloofwaardig noemde, liet ze dat niet op zich zitten en krabbelde weer terug. Verhagen dreigde met een derde termijn. Verdonk negeerde het signaal. Dus kreeg ze een nieuwe, aangescherpte motie van de Kamer voor haar kiezen, bijna een motie van wantrouwen. Recht-door-zee Rita ging om want ze wilde minister blijven en berokkent zichzelf daardoor maximale politieke schade.
            En de verkiezingen tot lijsttrekker blijven de aandacht van minister Verdonk vragen. Zij beschuldigt het hoofdbestuur van de VVD van manipulatie met de verkiezing voor een lijsttrekker. Het bestuur liet daarop weten dat bijna tienduizend VVD-leden opnieuw mogen stemmen op een van de kandidaat-lijsttrekkers als zij spijt hebben van hun aanvankelijke keuze? Al eerder wilde Verdonk vanuit haar verkiezingskamp een controleur hebben bij het tellen van de stemmen. En de 13 debatten met Mark Rutte voor elke VVD-kamercentrale zag ze ook niet zitten. Het werden er uiteindelijk vier waarvan de laatste integraal door de publieke omroep werd uitgezonden.

            De minister van Buitenlandse Zaken, de heer Bot had het dezer dagen erg druk om het buitenland keer op keer te moeten uitleggen dat Nederland het Tweede Kamerlid Ayaan Hirsi Ali niet wil dumpen en haar niet het land uitzet. Soms heeft hij er zichtbaar moeite mee uit te leggen dat de VVD bij de kandidaatstelling van Ayaan Hirsi Ali over het gehele verhaal beschikte, dat de Somalische vluchtelinge de onwaarheden over naam en geboortedatum in haar boek vermeldde, dat ze in een druk bekeken Televisieprogramma van Barend en Van Dorp dit heeft bekend en nadien nog in vele andere publicaties, dat ze volgens de bewindsvrouwe van Vreemdelingenzaken en Integratie warm bevriend is met Ayaan Hirsi Ali, en dat het bovendien zo is dat 16 jaar later bij het zien van een televisie-uitzending de minister blijkt dat Ayaan Hirsi Ali geen Nederlander is geworden omdat ze bij de aanvrage daartoe, niet heeft voorgegeven te zijn wie ze is. De minister van buitenlandse zaken slaagt er niet in het ongeloof in het buitenland over wat zich in Nederland afspeelt weg te nemen.

Een van die buitenlanders die er niets van begrijpt is de Frans Iraanse schrijfster Chahdortt Djavann die het schandalig vindt dat van iemand die bij uitstek het voorbeeld is van geslaagde integratie en van moed, het paspoort wordt afgenomen. In de Volkskrant zegt ze op 18 mei 2006: "Als alle moslims zoals zij zouden zijn, zouden er in de westerse democratieën heel wat minder problemen zijn." De hardhandigheid waarmee Ayaan Hirsi Ali wordt aangepakt kan men beter richten op de fundamentalisten. Daar is de democratie volgens haar meer mee gediend.


           Er is veel te doen over de veronderstelling dat Hirsi Ali eigenlijk het Nederlanderschap niet gehad heeft. Voor radio, televisie en in de dagbladen wagen velen zich aan de consequenties van die veronderstelling. Geen opinieprogramma of opiniepagina ontkomt aan een afgemeten standpunt van cabaretiers, auteurs, wetenschappers en politici. Het komt hier op neer: als Verdonk gelijk heeft dan heeft het parlement drie jaar lang slechts 149 parlementariërs gekend en heeft het virtuele besluiten genomen. Ook gewone mensen mengen zich in de strijd met ingezonden brieven en goedgevulde weblogs. De Leidsche rechtsfilosoof Afshin Ellian en schrijver Leon de Winter leggen in de Volkskrant uitvoerig uit waarom Verdonk een constitutionele tijdbom is.
            Het tweetal stelt dat als Verdonk gelijk heeft en Hirsi Ali binnen de zeswekentermijn niet kan aantonen dat haar naturalisatie rechtsgeldig is, dat dan alle voorkeurstemmen op Hirsi Ali ongeldig zijn aangezien zij niet op de kieslijst had mogen staan. Haar inzwering als parlementariër was dan ook illegaal.
            “Als dat zo is, heeft de Tweede Kamer de afgelopen drie jaar uit 149 leden bestaan, wat grondwettelijk niet kan. De vraag rijst of de constitutionaliteit van alles wat het parlement in de afgelopen zittingsperiode heeft besproken, de notulen, de wetten die zijn aangenomen, nog valide is. In de Grondwet staat dat de Tweede Kamer uit 150 Nederlandse leden bestaat. Er staat niet: ongeveer 150. Nee: exact 150,” aldus Ellian en de Winter.
            Ik denk niet dat de hypothese van hen juist is. Het arrest van de Hoge Raad waarmee Verdonk schermt, biedt de minister ruimte om het staatsbelang te dienen. Daarnaast zijn wetten en regels zodanig geformuleerd dat ministers van hun zogeheten discretionaire bevoegdheden gebruik kunnen maken. De discretionaire bevoegdheden zijn er omwille van de rechtvaardigheidscorrecties. Ministers kunnen zich altijd op bijzondere omstandigheden beroepen om acute maatregelen te nemen voor acute problemen.
            Zij hebben wel een punt dat, als Verdonk met haar legistische benadering gelijk heeft en Hirsi Ali na die zeswekentermijn haar Nederlanderschap zou verliezen, het gevaar bestaat dat we de afgelopen drie jaar constitutioneel in een virtuele wereld hebben geleefd, althans een parlement hebben gehad dat uit 149 personen bestond. Maar de vraag is of het kabinet met de staatsrechtjurist Donner in hun midden, zich in dit lot zouden schikken als al het parlement Verdonk niet dwingend op andere gedachten brengt.
            Ook kan Ayaan niet alsnog Nederlander worden omdat dit zou betekenen dat zij sinds haar lidmaatschap van de Tweede Kamer geen Nederlander is geweest. Zij moet Nederlander blijven. Daarvoor geldt volgens mij het argument dat de minister van haar discretionaire bevoegdheid gebruik moet maken en in haar afweging dient te betrekken dat er hier geen sprake is van het gelijkheidsbeginsel, aangezien het niet om gelijke gevallen gaat (gelijke monikken, gelijke kappen). En waarin onderscheidt de zaak Hirsi Ali zich dan van de door vriend en vijand vele andere aangedragen zaken? Mevrouw Lousewies van der Laan van D66 legde dit in het debat heel duidelijk uit. 

            Anderen scribenten wijzen er op hoe Verdonk de reputatie van Nederland wereldwijd ernstig geschaad heeft. In het televisieprogramma ‘Buitenhof’ van zondag 21 mei rekende hoogleraar rechtstheorie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam mevrouw prof. dr. Dorien Pessers, na een bewogen politieke week, binnen twintig minuten op ondubbelzinnige wijze af met het gewauwel van minister Verdonk over haar daadkracht en liet en passant de Nederlandse regering alle hoeken van het Binnenhof zien.
            Nog nooit kwamen er zoveel reacties binnen en nog nooit hebben zoveel kijkers om de tekst van het programma gevraagd. Het interview met Paul Witteman groeide uit tot een vlijmscherp betoog over de behandeling van vreemdelingen en vluchtelingen door deze minister.
            Over regels zijn regels zegt mevrouw Pessers: “Dat regels regels zijn, daar zit natuurlijk een bepaalde waarde in opgesloten, maar in zijn algemeenheid geldt dat zeker niet zo. Zeker als je de rechtsontwikkeling bekijkt, met name vanaf de Tweede Wereldoorlog. Dan zie je dat de regels en wetten die we hebben, steeds geduid moeten worden naar hun strekking, naar de geest van de wet, getoetst moeten worden aan beginselen van zorgvuldigheid, redelijkheid en billijkheid. En dat de wet ook te goeder trouw ten uitvoer moet worden gebracht. Bij Verdonk krijg je de indruk dat ‘regels zijn regels’ gewoon een bepaalde techniek is, een mechanische wetstoepassing is. Terwijl wetten onderdeel van het recht uitmaken waartoe ook rechtsbeginselen behoren. In onze liberale rechtstaat is recht hét systeem om conflicten op een beschaafde wijze te beslechten. Daar past geen mechanische wetstoepassing bij.”

            Op de interventie van Witteman dat regels er voornamelijk zijn om mensen tegen de willekeur van de overheid te beschermen, antwoord mevrouw Pessers: “Dat is natuurlijk een heel belangrijk goed. Maar als je die regels alleen maar mechanisch toepast en helemaal abstraheert van wat in het concrete geval rechtvaardig en zorgvuldig is, dan creëer je onrechtvaardigheden. Daarom verbaas ik me er ook over dat Verdonk zegt: ‘Ik kom op voor de ondernemers, want die zullen begrijpen: regel is regel.’ Dan denk ik: juist ondernemers zullen begrijpen dat een regel zelden een regel is. (…) Maar wat Verdonk heeft gedaan -regel is regel- is een besluit nemen en daarbij alle regels van behoorlijk bestuur overtreden. Ze heeft geen collegiaal overleg gepleegd, ze is onzorgvuldig geweest ten aanzien van de procedure, ten aanzien van de inhoud, ten aanzien van de termijn en ten aanzien van de oplossing.”
            Nogmaals over de 'regel is regel' sprekend, verwijst hoogleraar Pessers naar de moraal van Hitler: ” Aan jullie, juristen, rechters, ambtenaren en uitvoerders komt niet meer de ruimte toe om de waarde van die wet uit moreel oogpunt te bekritiseren. De wet moet domweg worden toegepast. Een juridische slavenmoraal eigenlijk. Vervolgens hebben we gezien wat er in Nazi-Duitsland gebeurd is. Na de Tweede Wereldoorlog is afstand genomen van dat wetspositivisme en is het natuurrecht –zoals dat heet- van kracht geworden. Dat betekent dat het recht alleen mag worden begrepen, verklaard en toegepast vanuit de fundamentele rechtsbeginselen, waarvan het beschermen van mensenrechten het eerste beginsel is. Wetstoepassing moet altijd gebeuren met het oog op redelijkheid, billijkheid, zorgvuldigheid, evenwichtigheid, proportionaliteit. Nooit meer met die kadaverdiscipline van Wet is wet, Befehl ist Befehl.”
            De hele gang van zaken bestempelt de hoogleraar als te kwader trouw en van een daadkracht die op niks is georiënteerd. Zij reageert uiteraard ook op het in het Tweede Kamerdebat veelvuldig gehanteerde begrip: gelijke monniken, gelijke kappen. Mevrouw Pessers: “Gelijke gevallen, gelijk behandelen. En ongelijke gevallen behandelen naar de mate van ongelijkheid, zoals dat heet. Elke jurist en elke rechter en elke fatsoenlijke bestuurder weet dat er zelden gevallen echt identiek zijn. Daarom is er altijd een escape. Je moet de omstandigheden van het geval in acht nemen.(…) Maar waar het gaat over zulke ongelooflijk verstrekkende besluiten als het ontnemen van een nationaliteit van iemand, dan moet je echt in de context van die zaak duiken. En je er niet makkelijk vanaf maken met: gelijke monniken, gelijke kappen.”
(Naar boven)

© Copyright 2006  - J.M.J.F.Janssen - Hilversum